تبلیغات
مطالب ارزشمند(خطبه بدون الف وبدون نقطه امیر المومنین علی علیه السلام)و .... - حدیث ثقلین در کتب اهل سنت قسمت چهارم

مطالب ارزشمند(خطبه بدون الف وبدون نقطه امیر المومنین علی علیه السلام)و ....

رسول خدا(صلی الله علیه وآله وسلم) :یكون لهذه الامة اثنا عشر خلیفه كلهم من قریش**صحیح مسلم، كتاب امارة باب 1، الناس تبع القریش؛

گفتار سوم :شبهه تعارض

راه دیگری كه مخالفان رهبری اهل بیت برای بی اثر كردن حدیث ثقلین انتخاب كرده اند از طریق شبهه تعارض است و لذا بعضی از علمای اهل سنت تعدادی از احادیثی كه به نظر آنها متعارض با حدیث ثقلین است مطرح كرده اند كه به بررسی آنها می پردازیم.

الف) تعارض حدیث ثقلین با حدیث اصحابی كالنجوم

یكی از احادیثی كه مدعی تعارض آن شده اند حدیثی است كه از پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله در شان اصحاب و اقتدای به آنان در كتب حدیثی اهل سنت آمده این حدیث است كه فرمود:«أصحابی كالنجوم بأیّهم اقتدیتم اهتدیتم» اصحاب من مانند ستارگان آسمان هستند به هر یك از آنها اقتدا كنید هدایت خواهید شد.

مفاد این حدیث می گوید: اصحاب و یاران رسول خدا مظهر و نشانه ارشاد و هدایت مردم هستند، و فرد خاصی را از بین اصحاب نام نبرده است تا ترجیح و امتیازی درست شود.

واز طرفی مفاد حدیث ثقلین منحصر شدن هدایت و رشد در پیروی از اهل بیت علیهم السلام است، بنا بر این جمع بین این دو مفاد و بر داشت ممكن نیست، زیرا در یك روایت تمام اصحاب را هادیان و نشانه های نجات معرفی فرموده است و در حدیث دیگر «ثقلین» اهل بیت را راهنمایان و منجیان امت نامیده است.

آمدی از بزرگان اهل سنت پس از بیان مفهوم اهل بیت و سرایت دادن آن به همسران پیامبر به وجه تعارض اشاره كرده و می گوید: دلیلی نداریم كه انحصار نجات از گمراهی را در تبعیت از اهل بیت بدانیم زیرا پیامبر صلی الله علیه وآله در برابر حدیث ثقلین حدیث اقتدا به اصحاب را نیز فرموده است.

علی بن محمد الآمدی أبو الحسن ، الإحكام فی أصول الأحكام ، دار النشر : دار الكتاب العربی- بیروت - 1404 ، الطبعة : الأولی ، تحقیق : د. سید الجمیلی

نقد این شبهه

شرط تعارض:

متعارض بودن دو حدیث در صورتی است كه هر دو از جهاتی یكسان باشند، یعنی از نظر صحت سند و قوت متن در یك حد و اندازه باشند.

البانی می گوید:

أن التعارض شرطه التساوی فی قوة الثبوت، وأما نصب التعارض بین قوی وضعیف فمما لا یسوغه عاقل منصف.

شرط تعارض دو حدیث مساوی بودن در استحكام رساندن محتوا است و اما ایجاد تعارض بین دو حدیثی كه یكی قوی و دیگری ضعیف باشد هیچ انسان عاقل منصف نمی پذیرد..

ناصر البانی ، رسالة حول المهدی

با توجه به این شرط سراغ سخنان اندیشمندان اهل سنت می رویم تا معلوم شود كه آیا حدیث: «اصحابی كالنجوم» شرائط و قدرت تعارض با حدیث ثقلین را دارد یا نه؟

دیدگاه دانشمندان اهل سنت:

در موسوعه دارقطنی آمده است :

وفیه «أصحابی كالنجوم ، بأیهم اقتدیتم اهتدیتم »، أخرجه الدارقطنی فی (غرائب مالك) ، والخطیب ، فی الرواة عن مالك ،... قال الدارقطنی لا یثبت عن مالك ، ورواته مجهولون .

حدیث «اصحابی كالنجوم...» را دار قطنی در زمره غرائب مالك و خطیب در زمره راویان از مالك ذكر نموده ...وسپس گفته است: این روایت از مالك ثابت نمی باشد و تمام راویان آن مجهولند.

موسوعة أقوال الدارقطنی ، ج10 ، ص82 جمع وترتیب : السید أبو المعاطی النوری المتوفی سنة 1401 ـ 1981 الدكتور محمد مهدی المسلمی ، أشرف منصور عبد الرحمان ، أحمد عبد الرزاق عید أیمن إبراهیم الزاملی ، ومحمود خلیل .

فتنی در تذكره می گوید :

ان اصحابی كالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم " من نسخة نبیط الكذاب .

حدیث «اصحابی كالنجوم...»از روایات نبیط كذّاب است .

الفتنی ،تذكرة الموضوعات ، ص 98.

ابن قیم جوزیه در این باره می نویسد :

وَأَمَّا مَا یُرْوَی عَنْ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ { أَصْحَابِی كَالنُّجُومِ بِأَیِّهِمْ اقْتَدَیْتُمْ اهْتَدَیْتُمْ } فَهَذَا الْكَلَامُ لَا یَصِحُّ عَنْ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ .

حدیث «اصحابی كالنجوم...»كلامی است كه از رسول خدا صلی الله علیه وآله صادر نشده و صحت ندارد.

محمد بن أبی بكر أیوب الزرعی أبو عبد الله ابن القیم الجوزیه ،إعلام الموقعین عن رب العالمین ، ج2 ص 361 ا مصدر الكتاب .

شوكانی می نویسد :

روی عنه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ أنه قال: "أصحابی كالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم" فهذا لم یثبت قط، والكلام فیه معروف عند أهل هذا الشأن، بحیث لا یصح العمل بمثله فی أدنی حكم من أحكام الشرع .

حدیث «اصحابی كالنجوم...» قطعا ثابت نیست و اشكالات آن نزد محدثان شناخته شده است كه عمل به آن در ساده ترین احكام شرع صحیح نمی باشد .

محمد بن علی بن محمد الشوكانی (المتوفی : 1250هـ) ، إرشاد الفحول إلی تحقیق الحق من علم الأصول ، ج2 ، ص 188، الناشر : دار الكتاب العربی ، الطبعة الأولی 1419هـ ، 1999م .

زیعلی در كتاب تخریج الأحادیث والآثار الواقعة فی تفسیر الكشاف می نویسد :

هَذَا حَدِیث مَشْهُور وَأَسَانِیده كلهَا ضَعِیفَة لم یثبت مِنْهَا شَیْء .

این حدیث مشهور وتمام سند های آن ضعیف است و هیچ چیزی را ثابت نمی كند.

عبد الله بن عبد الرحمن السعد ، تخریج الاحادیث ج2ص230 ، ناشر:دارابن خزیمة - الریاض ، الطبعة : الأولی ، 1414هـ

ابن قدامه مقدسی می گوید :

قول النبی صلی الله علیه وسلم :« أصحابی كالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم »لا یصح هذا الحدیث .

این سخن رسول خدا كه فرموده است: «اصحابی كالنجوم...» حدیث صحیحی نیست .

للإمام العلامةموفّق الدین عبدالله بن أحمد بن محمّدالشهیر بـ:ابن قدامة المقدسی ملتقی أهل الحدیث ،المنتخب من علل الخلال لعلل للخلال ج1 ص، 12.

ابن حزم در باره این روایت می نویسد:

ان اصحابی كالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم .، وأما الحدیث المذكور فباطل مكذوب .

حدیث «اصحابی كالنجوم...»باطل و دروغ است .

الاحكام ، ابن حزم ، ج 5 ، ص 642 ، 643

و در جای دیگر می نویسد :

وأما قولهم: «أصحابی كالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم »، فحدیث موضوع .

حدیث «اصحابی كالنجوم...»حدیثی جعلی است .

ابن حزم الأندلسی ،رسائل ابن حزم الأندلسی ، ج3 ص 96 ، المحقق : إحسان عباس الناشر : المؤسسة العربیة للدراسات والنشر .

ابن حجر می گوید :

ان اصحابی كالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم أخرجه الدارقطنی فی غرائب مالك و قال لا یثبت عن مالك. ورواته مجهولون .

حدیث «اصحابی كالنجوم...» را دار قطنی در زمره غرائب مالك آورده و گفته است این روایت از مالك ثابت نیست و راویان آن مجهولند.

لسان المیزان ، ابن حجر ، ج 2 ، ص 137 ، 138،

البانی در باره عدم صحت روایت می نویسد:

«أصحابی كالنجوم فبأیهم اقتدیتم اهتدیتم» لا یصح : واه جدا وموضوع .

حدیث «اصحابی كالنجوم...»صحیح نبوده و حدیثی پوچ و جعلی است .

صفة صلاة النبی صلی الله علیه وسلم ج1 ص49 ، المؤلف : محمد ناصر الدین الألبانی ، الناشر : مكتبة المعارف للنشر والتوزیع ، الریاض

ابن تیمیه در باره صحت روایت مزبور می نویسد:

«أصحابی كالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم»ضعیف باطل .

حدیث «اصحابی كالنجوم...»حدیثی ضعیف و باطل است .

أحمد الحرانی الحنبلی، صفة الفتوی ، ج1 ص55 . الإمام أحمد بن حمدان الحرانی الحنبلی، صفة الفتوی والمفتی والمستفتی ، الناشر : المكتب الإسلامی - بیروت الطبعة : الرابعة - 1404 تحقیق: محمد ناصر الدین الألبانی

همچنین در مجموعه ای از فتاوای علمای الازهر حدیث فوق ردّ شده است كه بعضی از آنا به شرح ذیل است:

قول النبی صلی الله علیه وسلم : «أصحابی كالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم »

وهو أیضا ضعیف وقیل موضوع،رواه الدارمی وغیره،وأسانیده ضعیفة .

حدیث «اصحابی كالنجوم...»ضعیف است و گفته شده است جعلی است و دارمی و غیر او آن را روایت نموده اند و سلسله سند آن ضعیف است .

فتاوی الأزهر ج8 ص209 المصدر : موقع وزارة الأوقاف المصریة http://www.islamic،council.com

السؤال : هل من الحدیث ما یقال : أصحابی كالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم ؟

آیا آنچه كه در شان اصحاب از پیامبر اكرم نقل شده است كه فرمود: یاران من همانند ستارگان آسمانند، به هر یك كه اقتدا نمودید هدایت می شوید، صحیح است؟

الجواب : هذا حدیث ضعیف وقیل موضوع .

جواب : حدیث «اصحابی كالنجوم...»حدیث ضعیفی است.وگفته شده است :جعلی است.

فتاوی الأزهر - ج8 ص209 المصدر : موقع وزارة الأوقاف المصریة http://www.islamic،council.com

محمَّد بن إبراهیم بن عَبداللطِیف آل الشیخ مفتی مكة مكرمه ورئیس قضات وشؤون اسلامی می نویسد:

أصحابی كالنجوم المعروف عند أَهل الحدیث حقاً أَنه لا یثبت سنده ولا یصلح للاحتجاج فلا تقوم به حجة.

حدیث «اصحابی كالنجوم...» كه مشهور و معروف شده است، حق نزد اهل حدیث این است كه این حدیث سند آن قابل اثبات نیست وصلاحیت برای احتجاج را نداشته و شایستگی اثبات حكمی را ندارد.

فتاوی و رسائل الشیخ محمد بن إبراهیم آل الشیخ ج2 ص7 .

با توجه به كثرت سخنان حدیث شناسان از اهل سنت، مدعیان تضاد حدیث ثقلین با روایت مجعول و دروغ «اصحابی كالنجوم» پاسخ خویش را گرفته و امید واریم برای همیشه دست از منفی بافی و دروغ پردازی بر دارند تا افراد عادی از امت اسلامی راه درست و صحیح را انتخاب كنند.

ب) - تعارض حدیث ثقلین با حدیث اقتدوا

عبد العزیز دهلوی در كتابش بنام «التحفة الاثنا عشریة» در مقام رد حدیث ثقلین آن را معارض با حدیثی كه در كتب اهل سنت بصورت « اقتدوا باللذین من بعدی أبی بكر وعمر» نقل شده است می داند .

سنن الترمذی: ج 5ص 272. و ابن حبان: ج 15ص 328.

بررسی سندی روایت

1- اهل سنت به این دلیل كه چون بخاری و مسلم این روایت را در صحیح خودشان نیاورده اند آن را بی اساس دانسته و با همین ملاك روایاتی را كه در فضائل امیرالمومنین علیه السلام وسایراهل بیت علیهم السلام نقل شده است رد نموده و بی اعتبار تلقی كرده اند، از جمله ابن تیمیه در باره مشروعیت خلافت ابو بكر می گوید : چون در دو كتاب صحیح بخاری و مسلم، نصوص فراوان و از طرفی اجماع بر خلافت ابوبكر داریم ولی در باره علی چیزی وجود دندارد پس خلافت ابوبكر ثابت می شود.

لأن النص والإجماع المثبتین لخلافة أبی بكر لیس فی خلافة علی مثلها فإنه لیس فی الصحیحین ما یدل علی خلافته وإنما روی ذلك أهل السنن

منهاج السنة ، ج4 ، ص388 .

و یا در جای دیگر دلیل عدم صحت روایت صادره از رسول خدا كه «امت من هفتاد و سه یا هفتاد و دو فرقه می شوند» را عدم وجود آن در صحیحین دانسته و می گوید:

أن حدیث الثنتین والسبعین فرقة لیس فی الصحیحین

منهاج السنة ، ج5 ، ص249 .

2- این روایت با سند های مختلف توسط جمعی از صحابه مثل حذیفه بن یمان - عبدالله بن مسعود - ابودردا - انس بن مالك - عبدالله بن عمر- عبدالله بن ابی الهذیل نقل شده ؛ ولی معتبر ترین آنها روایت حذیفه و ابن مسعود می باشد كه تحقیق در سند، ضعف ادعاها روشن می گردد.

طریق اول حدیث حذیفة:

روایاتی كه از طریق حذیفه بن یمان نقل شده ، در سلسله سند آن «عبدالملك بن عمیر» واقع شده است كه در كتب رجالی اهل سنت با تعبیراتی همچون: «رجل مدلس» «ضعیف جدا»، «كثیر الغلط»، «مضطرب الحدیث جدا»، «مخلّط»، «لیس بحافظ» از او یاد شده است.

به عنوان مثال : مزی در تهذیب الكمال و ابن حجر در تهذیب التهذیب در باره او آورده اند :

وقال علی بن الحسن الهسنجانی : سمعت أحمد بن حنبل یقول : عبد الملك بن عمیر مضطرب الحدیث جدا مع قلة روایته .

احمد بن حنبل می گوید:

احادیث عبدالملك بن عمیر، بسیار مضطرب ودگرگون است و روایات او در كتب روایی نیز اندك می باشد.

تهذیب الكمال - المزی - ج 18 - ص 373و تهذیب التهذیب - ابن حجر - ج 6 - ص 365 )

ذهبی در سیر اعلام النبلاء در باره او آورده است:

وروی إسحاق الكوسج ، عن یحیی بن معین قال : مخلّط . وقال علی بن الحسن الهسنجانی : سمعت أحمد بن حنبل یقول : عبد الملك بن عمیر مضطرب الحدیث جدا مع قلة روایته ، ما أری له خمس مئة حدیث ، وقد غلط فی كثیر منها . وذكر إسحاق الكوسج عن أحمد ، أنه ضعفه.

اسحاق كوسج از یحیی بن معین نقل كرده است كه می گفت: عبد الملك بن عمیر مخلّط است یعنی احادیث صحیح را با ضعیف به هم می آمیخته است، و احمد بن حنبل گفته است: وی احادیثش با اینكه اندك است ولی مضطرب و ضعیف است.

سیر أعلام النبلاء - الذهبی - ج 5 ص 440

هم چنین ذهبی از ابوحاتم نقل كرده:

عبد الملك بن عمیر لم یوصف بالحفظ

...عبد الملك بن عمیر جزو حافظین به شمار نمی آید .

سیر اعلام النبلاء - ذهبی - ج 5 ص 440

خوارزمی از علمای اهل سنت در باره عبد الملك بن عمیر چنین آورده است :«او همان كسی است كه عبدالله بن یقطر و یا قیس بن مسهر صیداوی را كه سفیر و نماینده حسین بن علی علیهما السلام به سوی مردم كوفه بود، شهید كرد و به دستور ابن زیاد او را از بالای دارالاماره به زیر انداخت و در حالی كه هنوز جان ورمق در كالبد او بود سر از تن او جدا نمود وچون او را نكوهش نمودند گفت : خواستم او را راحت سازم.»

مقتل الحسین علیه السلام - خوارزمی ص185

از سوی دیگر همین عبد الملك بن عمیر حدیث را مستقیماً از ربعی بن حراش نشنیده و ربعی بن حراش نیز مستقیما از حذیفه بن یمان نشنیده است . مناوی در این رابطه می گوید:

عبد الملك لم یسمعه عن ربعی و ربعی لم یسمع من حذیفه...

عبد الملك این حدیث را از ربعی و ربعی از حذیفه نشنیده است...

( فیض القدیر- ج2 ص56- الانساب حنظلی- ج4-ص251 )

طریق دوم حدیث حذیفة:

در روایت دیگری كه از طریق حذیفه بن یمان وارد شده است اشخاص زیر آمده اند:

1سالم بن علاء مرادی» كه ذهبی در باره وی می نویسد:

ضعفه ابن معین ، والنسائی

ابن معین و نسائی او را تضعیف كرده اند.

میزان الاعتدال - الذهبی - ج2 ص112

ابن حجر در باره او می نویسد :

قال الدوری عن ابن معین ضعیف الحدیث

دوری از ابن معین نقل كرده است كه او ضعیف الحدیث است.

تهذیب التهذیب - ابن حجر - ج 3 ص 381 .

2- « عمر بن هرم » كه ذهبی در میزان الاعتدال در باره او آورده است:

عمرو بن هرم ضعفه یحیی القطان .

عمرو بن هرم را یحیی بن قطان تضعیف نموده است.

( میزان الاعتدال - ج3 ص 291 )

3-« وكیع بن جراح » كه او را « مقدوح» (مورد قدح و خدشه) دانسته اند .

...قال عبدالله بن احمد حنبل عن ابیه : ...سمعت ابی یقول : ابن مهدی اكثر تصحیفا من وكیع ، و وكیع اكثر خطا من ابن مهدی ، و وكیع قلیل التصحیف ...و سمعت ابی یقول : اخطا وكیع فی خمس مائه حدیث.

وكیع از ابن مهدی پر غلط تر و روایاتش كم است...وكیع در پانصدحدیث اشتباه كرده است.

تهذیب الكمال - ج30 ص471 به نقل از العلل: ج1 ص14 و ص 127

4- همچنین در سند غلام « ربعی بن حراش » وجود دارد كه ابن حزم تصریح به مجهول بودن او نموده است.

قال ابن حزم: و قد سمی بعضهم المولی فقال : هلال مولی ربعی و هو مجهول لا یعرف من هو اصلا

هلال غلام ربعی مجهول است و كسی او را اصلا نمی شناسد .

الاحكام فی اصول الاحكام- ج2ص243

بررسی طریق ابن مسعود:

اما روایتی كه از طریق « ابن مسعود » نقل شده ، نكات ذیل در آن قابل توجه است :

الف : ترمذی تصریح نموده و گفته است:

هذا حدیث غریب من هذا الوجه من حدیث ابن مسعود لا نعرفه الا من حدیث یحیی بن سلمه بن كهیل و یحیی بن سلمه یضعف فی الحدیث .

این حدیث (حدیث اقتدوا) حدیث غریبی است كه فقط از طریق یحیی بن سلمه نقل شده است و او در نقل حدیث ضعیف است.

صحیح ترمذی - ج5 ص672

ب : در همین سلسله سند « یحیی بن سلمه بن كهیل » قرار دارد.

ابن حجر در لسان المیزان می گوید:

ضعفه یحیی بن معین

یحیی بن معین او را تضعیف نموده است.

لسان المیزان - ابن حجر - ج 7 - ص 431

ابن حجر در لسان المیزان آورده است :

یحیی بن سلمة بن كهیل بالتصغیر الحضرمی أبو جعفر الكوفی متروك

او شخصی متروك است احادیث او باید ترك شود و نقل نشود و یا مورد عمل قرار نگیرد.

تقریب التهذیب - ابن حجر - ج 2 - ص 304

ذهبی در میزان الاعتدال گفته است :

یحیی بن سلمة بن كهیل . عن أبیه . قال أبو حاتم وغیره : منكر الحدیث . وقال النسائی : متروك . وقال عباس ، عن یحیی : لیس بشئ ، لا یكتب حدیثه .

یحیی بن سلمه بن كهیل را ابو حاتم و دیگران منكرالحدیث دانسته اند و نسائی گفته است: حدیثش متروك است . و عباس از یحیی نقل كرده است: قابل اعتناء نیست و حدیثش ارزش نوشتن ندارد .

میزان الاعتدال - الذهبی - ج 4 - ص 381

ج : و نیز در همین سلسله سند « اسماعیل بن یحیی بن سلمه» واقع شده است كه مزی در تهذیب الكمال او را متروك الحدیث نامیده است.

تهذیب الكمال - المزی - ج 3 - ص 212 - 213

ذهبی در میزان الاعتدال آورده است :

قال الدارقطنی : متروك .

میزان الاعتدال - الذهبی - ج 1 - ص 254

علاء الدین مغلطای در اكمال تهذیب الكمال آورده است :

إسماعیل بن یحیی بن سلمة بن كهیل الكوفی . قال أبو حاتم بن حبان : لا تحل الروایة عنه وقال أبو الفتح الأزدی ، فیما ذكره ابن الجوزی : متروك الحدیث. إسماعیل بن یحیی بن سلمة بن كهیل الحضرمی الكوفی متروك.

...ابو حاتم بن حبان گفته است : نقل روابت از او جایز نیست... ابن جوزی او را متروك الحدیث دانسته است.

إكمال تهذیب الكمال فی أسماء الرجال - علاء الدین مغلطای - ج 2 - ص 08

و نیز ابن حجر در تهذیب التهذیب و تقریب التهذیب آورده است :

إسماعیل بن یحیی بن سلمة بن كهیل الحضرمی الكوفی . قال الدارقطنی متروك . ونقل ابن الجوزی عن الأزدی أنه قال متروك.

... دار قطنی و ازدی گفته اند: اومتروك الحدیث است .

تقریب التهذیب - ابن حجر - ج 1 - ص 100 و تهذیب التهذیب - ابن حجر - ج 1 - ص 293

د : و نیز در همین سلسله سند « ابراهیم بن اسماعیل بن یحیی » آمده است كه در باره او گفته اند :

1-« لین ، متروك ، ضعیف ، مدلس ، قال الذهبی : لینه ابو زرعه و تركه ابوحاتم.»

او شخصی بی مبالات، متروك ، ضعیف و حیله گر در نقل حدیث است، ذهبی در باره او گفته است : ابو زرعه او را بی مبالات دانسته و ابوحاتم احادیث او را طرد كرده است.

میزان الاعتدال - ج1 - ص 20 -المغنی - ج 1 - ص 10

2-« و قال العقیلی عن مطین :كان ابن نمیر لا یرضاه و یضعفه و قال : روی احادیث مناكیر. قال العقیلی : و لم یكن ابراهیم هذا بقیم الحدیث. »

عقیلی از مطین نقل می كند كه:ابن نمیر از روایات او راضی نبود و او را تضعیف می كرد و می گفت: او احادیث نا شناخته نقل می كرد. عقیلی می گوید: حدیث ابراهیم ارزشی نداشت.

تهذیب التهذیب - ج1 - ص 106

بررسی طریق انس بن مالك :

اما حدیث از طریق «انس»

در همه سندهای آن افرادی چون : عمرو بن هرم، عمر بن نافع ، حماد بن دلیل وجود دارند:« عمرو ین هرم» كه قبلا وضعیت وی مشخص گردید.

در باره « عمر بن نافع» آمده است :

«حدیثه لیس بشیء» ، «لا یحتج بحدیثه»

«حدیث او قابل اعتنا نیست»، « به حدیث او احتجاج نمی شود»

الكامل - ج5- ص 1703- تهذیب التهذیب - ج1 - ص 499

در باره « حماد بن دلیل » گفته اند :

« من الضعفاء»، « ضعفه ابو الفتح الازدی و غیره» ، «و ابن الجوزی فی الضعفاء»

المغنی فی الضعفاء - ج1 - ص 189 - میزان الاعتدال - ج1- ص 590 - هامش تهذیب الكمال - ج7 -ص236